لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران

اگر در غدیر خم حضرت علی (ع) به خلافت رسید چرا مردم روی گردان شدند؟

دسته: امام شناسی , معارف
۳ دیدگاه
یکشنبه - ۶ تیر ۱۳۹۵
اگر در غدیر خم حضرت علی (ع) به خلافت رسید چرا مردم روی گردان شدند؟Reviewed by کارشناس دینی on Jun 26Rating:

در گزارش‏هاى تاریخى- جز چند منبع- از واکنش شدید مردم و یاد آورى ماجراى غدیر خم، کمتر سخن به میان آمده است؛ با آنکه قطعاً بیشتر مردم مدینه در ماجراى غدیر حضور داشتند؛ پس چرا پس از حدود ۷۰ یا ۸۴ روز[۱] از این ماجرا، آن را فراموش کردند؟

اعتراض مردم‏

احتمال قوى بر اعتراض عده‏اى از مردم و یادکرد ماجراى غدیر از سوى آنان و مخفى ماندن این واکنش- به سبب سیاست ممنوعیت نقل و تدوین حدیث- وجود دارد؛ ولى این اعتراض‏ها چندان گسترده نیست، در حالى که با توجّه به ماجراى غدیر و تأکید پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله بر تعیین جانشین، انتظار اعتراض گسترده، نامعقول نمى‏نماید؛ بنابراین واکنشى چنین محدود، چگونه توجیه مى‏شود؟ براى یافتن سرنخ‏هاى تاریخى این مشکل، باید موقعیت زمانى این قطعه از تاریخ و نیز سیر جریان‏هاى سیاسى‏ و اجتماعى از زمان واقعه تا وفات پیامبر صلى الله علیه و آله به دقت بررسى شود.

بر این اساس، پى‏گیرى بحث در محورهاى زیر ضرورت دارد:

یکم. قبل از تشکیل دولت اسلامى در مدینه به دست پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله، مردم شهرهاى بزرگ حجاز و بادیه‏هاى منطقه به صورت نظام قبیله‏اى زندگى مى‏کردند. در این نظام، رهبر قبیله حق نداشت جانشین پس از خود را تعیین کند و پاره‏اى از ویژگى‏ها از جمله سن معیار گزینش به حساب مى‏آمد.

دوم. رسول خدا نخستین کسى بود که در این سرزمین، نهادى به نام «دولت» پدید آورد و ارزش‏هاى فرا قبیله‏اى ارائه داد. آن حضرت توانست قبایل مختلف شهرها و بادیه‏هاى منطقه را تحت یک نظام واحد متمرکز سازد. مردم که ایشان را پیامبرى آسمانى مى‏دانستند، تشکیل دولت از سوى او را امرى الهى به شمار آوردند و در برابر آن مقاومت قابل توجّهى نشان ندادند.

سوم. اسلام پیش از فتح مکه، به گونه‏اى روز افزون در میان مردم شهرها و بادیه‏ها گسترش یافت تا جایى که سال بعد (نهم هجرت) عام الوفود (سال هیئت‏ها) نام گرفت؛ یعنى، سالى که مردم دسته دسته در قالب هیئت‏هاى مختلف، نزد پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله مى‏شتافتند و اسلام خویش را آشکار مى‏ساختند.

البته انگیزه همه این هیئت‏ها، معنوى نبود و همه تازه مسلمانان ایمان قلبى نداشتند.

چهارم. یکى از آموزه‏هاى اسلامى- که پذیرش آن براى مردم دشوار مى‏نمود- مسئله تعیین جانشین بود؛ زیرا:

الف. مردم فقط پیامبر صلى الله علیه و آله را داراى بُعد الهى مى‏دانستند و حکومت فرا قبیله‏اى‏اش را مى‏پذیرفتند. در نگاه آنان، جانشین آن حضرت از این ویژگى برخوردار نبود.[۲]

ب. هنوز بسیارى از مردم خود را به اطاعت محض از دستورهاى دنیوى آن حضرت مقیّد نمى‏دانستند؛ به طورى که در مواردى چون صلح حدیبیه‏[۳] و تقسیم غنایم حنین‏[۴]، در برابر آن حضرت واکنش اعتراض‏آمیز نشان مى‏دادند!

ج. بسیارى از مردم اطاعت از فرمان‏هاى دنیوى مربوط به بعد از زندگانى پیامبر را نمى‏پذیرفتند؛ زیرا هنوز از آموزه‏هاى جاهلى- که به رئیس قبیله اجازه تعیین جانشین نمى‏دهد- دل نبریده بودند؛ و طبیعى بود که مسئله ریاست دولت را از ریاست یک قبیله مهم‏تر بدانند.

د. هنوز برخى از قریشیان تازه مسلمان، مى‏پنداشتند که پیامبر صلى الله علیه و آله در راستاى رقابت قبیله‏اى، مسئله نبوت را مطرح کرده است.

این گروه با توجّه به اقبال عمومى مردم به آن حضرت، جرأت مخالفت نداشتند؛ ولى با تعیین جانشین- به ویژه از قبیله بنى‏هاشم- لب به اعتراض گشودند و با بهره‏گیرى از پشتوانه فرهنگ قبیله‏اى مردم، اعتراض خویش را روشن‏تر بیان کردند.

حتما بخوانید  چرا امامت بصورت موروثی است و دموکراتیک نیست؟

ه. در زمان جاهلیت تنها اشرافى به مجلس مشورتى قریش (دارالندوه) راه مى‏یافتند که به چهل سالگى رسیده باشند.[۵] بر این بنیاد، پذیرش جانشین رسول خدا- به ویژه اگر آن فرد داماد پیامبر صلى الله علیه و آله بود و کمتر از چهل سال‏[۶] داشت- بسیار دشوارتر مى‏نمود.

پنجم. دو نکته دیگر، پذیرش جانشینى امام على علیه السلام را دشوار مى‏ساخت:

الف. حضرت على علیه السلام نزد قریشیان، به سبب دلاورى‏هایش در جنگ‏هایى مانند بدر و احُد و به خاک و خون کشیدن بزرگان قریش، چهره مثبتى نداشت. این پدیده سبب شد به تبلیغات گسترده روى آورند و چهره على علیه السلام را نزد همه اعراب منفى جلوه دهند![۷]

ب. مردم قبایل مختلف این نکته را درک کرده بودند که با توجّه به لیاقت‏ها و استعدادهاى قبیله بنى هاشم، اگر انگاره «جانشینى» در میان آنان تثبیت شود، هرگز از آن خاندان بیرون نخواهد رفت.

ششم. نگاه پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله به جانشینى حضرت على علیه السلام، الهى و فراتر از روابط قبیله‏اى و خویشاوندى بود؛ زیرا آن حضرت صلى الله علیه و آله به حفظ آیین وحى مى‏اندیشید و طبیعى است که آشناترین فرد به کتاب و سنت و شجاع‏ترین و کوشاترین شخص در راه گسترش اسلام را برگزیند. البته پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله با وضعیت جامعه آشنا بود؛ از این رو، از آغاز رسالت، در موقعیت‏هاى‏ گوناگون و با بیان‏هاى متفاوت، ویژگى‏هاى حضرت على علیه السلام را یادآور مى‏شد و از جانشینى او سخن به میان مى‏آورد.[۸]

آن بزرگوار، سرانجام از سوى خداوند مأمور شد در بزرگ‏ترین اجتماع مسلمانان- که برخى شمار آنها را بیش از یکصد هزار تن دانسته‏اند- آشکارا این مسئله را اعلام کند[۹] و دغدغه مخالفت جامعه را نادیده بگیرد.

قسمتى از آیه ۶۷ سوره مائده- که از این دغدغه پیامبر پرده برداشته و به وى ایمنى مى‏بخشد- چنین است: … وَ اللَّهُ یَعصِمُکَ مِنَ النّاس‏[۱۰]؛ «خداوند تو را از [شرّ] مردم نگه مى‏دارد».

در این عبارت، دو واژه «عصمت» و «ناس» بسیار راهگشا است. خداوند پیامبر صلى الله علیه و آله را از چه چیزى حفظ مى‏کرد و «ناس» چه کسانى بودند؟

با توجّه به واقعیت خارجى و ایمن نماندن پیامبر صلى الله علیه و آله از شرّ زبان مردم و نیز با توجّه به اینکه سرانجام مسئله جانشینى امام على علیه السلام به سامان نرسید، به نظر مى‏رسد یکى از وجوه واژه «یعصمک»، نگه‏دارى پیامبر صلى الله علیه و آله از هجوم فیزیکى و یکباره مردم باشد؛ چنان که واژه «ناس» بر مردم عادى و اکثریت نو مسلمان آن زمان، دلالت دارد.

هفتم. تاریخ درباره بسیارى از حوادثِ مقطع زمانى بین غدیر و وفات پیامبراکرم صلى الله علیه و آله ساکت مانده است؛ امّا کالبد شکافى دو پدیده مهم آن عصر، شدت اهتمام پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله بر گزینش جانشین و گستره تلاش‏هاى مخالفان آن حضرت را آشکار مى‏سازد. این پدیده‏ها عبارت است از: سپاه اسامه و مخالفت با نگارش وصیت مهم رسول خدا. توضیح اینکه:

۷- ۱. پیامبر اکرم در واپسین روزهاى زندگى‏اش، فرمان داد لشکرى عظیم به فرماندهى جوانى نورس به نام اسامهبن زید، به سمت دورترین مرزهاى کشور اسلامى (مرزهاى روم) رهسپار شود.[۱۱] بررسى دقیق این جریان، نشان مى‏دهد رسول خدا صلى الله علیه و آله در راستاى تثبیت جانشینى حضرت على علیه السلام به چنین اقدامى دست یازید؛ زیرا:

حتما بخوانید  آیا ائمه علم به شهادت خود داشتند؟

الف. در آن هنگام و در آستانه وفات پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله، خالى کردن مرکز حکومت از نیروهاى نظامى و فرستادن آن به دورترین نقاط، به صلاح جامعه نبود؛ چون احتمال مى‏رفت پس از وفات پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله، بسیارى از نومسلمانان قبایل اطراف سر به شورش بردارند و کیان جامعه اسلامى در معرض تهدید قرار گیرد. آنچه این تصمیم‏گیرى را منطقى جلوه مى‏داد، دور ساختن مخالفان جانشینى حضرت على علیه السلام از مدینه بود.

ب. انتصاب جوانى هجده ساله،[۱۲] به مقام فرماندهى لشکر و عدم توجّه به اعتراضات اصحاب، جز از کار انداختن مهم‏ترین‏[۱۳] دستاویز مخالفان جانشینى امام على علیه السلام هیچ توجیهى نداشت؛ زیرا اسامهبن زید از جهاتى چون سابقه مسلمانى، شرافت، شجاعت و کاردانى سر آمد اصحاب به شمار نمى‏آمد و از نظر سنى حدود پانزده سال از على علیه السلام کوچک‏تر بود. حال با توجّه به آنکه در بسیارى از ویژگى‏ها با حضرت على علیه السلام قابل مقایسه نمى‏نمود، در مقام فرماندهى سپاهى عظیم و متشکل از بزرگان صحابه- مانند ابوبکر، عمر، ابو عبیده جراح، عثمان، طلحه، زبیر، عبدالرحمان‏بن عوف و سعدبن ابى وقاص- قرار گرفت.

ج. دقّت در ترکیب سپاه اسامه نشان مى‏دهد تمام کسانى که احتمال داشت با جانشینى حضرت على علیه السلام مخالفت ورزند، ملزم بودند در این سپاه شرکت جویند.[۱۴] حتى کسانى که به بهانه بیمارى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله از اردوگاه به مدینه باز مى‏گشتند، با جمله تأکیدى‏ «لعن اللّه من تخلف عن جیش اسامه»[۱۵]. از سوى پیامبر روبه رو مى‏شدند. در مقابل، یاران و موافقان جانشینى حضرت على علیه السلام چون عمار، مقداد و سلمان از حضور در این سپاه معاف گشته و ملزم شدند در مدینه به سر برند.[۱۶]

۷- ۲. یکى از پدیده‏هایى که در واپسین روزهاى حیات پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله تحقّق یافت، پیشگیرى از نگارش وصیت بود. رسول خدا در آن روزها- که پیامبر با بالاگرفتن زمزمه‏هاى مخالفت با جانشینى امام على علیه السلام به شدت نگران اوضاع شده بود- دستور داد ابزار نوشتن آماده سازند تا سندى صریح و ماندگار برجاى گزارد و از گمراهى امت جلوگیرى کند. مخالفان که این‏ دستور را با نقشه‏هاى چند ماهه خویش ناسازگار مى‏دیدند، به شدت نگران شدند و با هذیان گو خواندن کسى که جز وحى چیزى بر زبان نمى‏راند، از نگارش این سند جلوگیرى کردند!!

تاریخ در اینجا تنها از یک تن یعنى خلیفه دوم نام مى‏بَرد[۱۷]؛ امّا آشکار است که تنها یک نفر- بى آنکه جریانى نیرومند پشتیبانش باشد- نمى‏تواند با رسول خدا صلى الله علیه و آله مقابله کند. از این رو بعضى از نصوص، گوینده این عبارت را جمع دانسته، از کلمه «قالوا» استفاده کرده‏اند.[۱۸] هشتم. نخستین تشکیل‏دهندگان جلسه براى خلافت- که با هدف تعیین خلیفه‏اى جز حضرت على علیه السلام در سقیفه گرد آمدند- انصار به شمار مى‏آمدند.

آن هم انصارى که در همه جا به پیروى محض از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله زبانزد بودند و دوستى آنها با خاندان آن حضرت به ویژه حضرت على علیه السلام- بر همگان ثابت است.

سؤال:

چرا انصار با این عجله، آن هم در حالى که هنوز بدن پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله غسل داده نشده بود، جلسه تشکیل دادند؟

شواهد تاریخى، نشان مى‏دهد انصار هرگز از جانشینى شخصیتى مانند حضرت على علیه السلام، هراسناک نبودند و او را ادامه دهنده راه پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله مى‏دانستند.

حتما بخوانید  آیا پیامبران خطا و گناه می کنند؟

به نظر مى‏رسد آنان دریافته بودند امکان به قدرت رسیدن‏ حضرت على علیه السلام وجود ندارد. سرپیچى یاران بزرگ پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله از حضور در سپاه اسامه و مخالفت آنان با نگارش وصیت از سوى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و به احتمال فراوان، حوادث دیگرى که تاریخ، ما را از آن بى‏خبر گذاشته است، انصار را به این نتیجه رسانده بود که مهاجران، با عزمى جزم اندیشه به دست گرفتن حکومت را در سر مى‏پرورانند و احتمال دارد قریشیانى که سرانشان در نبرد با نیروهاى انصار کشته شده بودند، با بهره‏گیرى از پیوند نزدیک قریش و مهاجران، در پى انتقام بر آیند.

بنابراین، به سقیفه شتافتند تا طرفداران غصب حق حضرت على علیه السلام را دست کم از به دست گرفتن کامل قدرت باز دارند و به منظور حفظ جامعه انصار از توطئه‏هاى آتى، سهمى از قدرت به دست آورند.

پس انصار و مردم مدینه، همگان حادثه غدیر را به یاد داشتند و دلالت آن بر تعیین جانشین را مسلّم مى‏دانستند؛ امّا مشاهده تلاش‏هاى کسانى که در جهت مخالفت علنى با غدیر گام برمى‏داشتند و حرکت طرفداران آن واقعه آسمانى را به شدیدترین روش ممکن سرکوب مى‏کردند، آنها را از هرگونه تلاش در جهت احیاى یاد غدیر باز مى‏داشت.

بنابراین، فارغ از اینکه وظیفه مردم چه بوده است؛ با بررسى اوضاع اجتماعى تا حدى طبیعى مى‏نماید که در این زمان شاهد اعتراض عموم مردم و استدلال آنها به این حادثه مهم تاریخى نباشیم؛ زیرا آنان با توجّه به زمینه‏هاى قبلى، تلاش و استدلال خود را آب در هاون کوفتن مى‏دانستند.

________________________
پی نوشت ها:
[۱] ( ۲). ماجراى غدیر خم در روز ۱۸ ذى حجه واقع شد و وفات پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و ماجراى سقیفه در ۲۸ صفر یا ۱۲ ربیع الاول.

[۲] ( ۱). براى اطلاع بیشتر ر. ک: رسول، جعفریان، تاریخ تحول دولت و خلافت( از بر آمدن اسلام تا برافتادن سفیانیان)، ص ۲۷ به بعد.

[۳] ( ۲). محمدبن عمر واقدى، المغازى، ج ۱، ص ۶۰۶ و ۶۰۷. در این کتاب پس از نقل اعتراض عُمر از وى چنین نقل‏کرده است:« من‏[ عمر] چنان در شک افتادم که از آغاز اسلام خود تا آن هنگام، در چنین شکى فرو نرفته بودم».

[۴] ( ۳). ابوالحسن على‏بن عبدالواحد، ابن اثیر، الکامل فى التاریخ، ج ۱، ص ۶۳۱.

[۵] ( ۱). رسول جعفریان، تاریخ سیاسى اسلام( ۱)،( سیره رسول خدا صلى الله علیه و آله)،( قم: الهادى، چاپ دوم، ۱۳۷۸)، ص ۹۸.

[۶] ( ۲). حضرت على علیه السلام در آن هنگام طبق قول مشهور ۳۳ سال داشت.

[۷] ( ۳). عمر در این باره مى‏گوید:« قوم شما( قریش) به شما، مانند نگاه گاو به کشنده‏اش مى‏نگرند»:( عبدالحمید، ابن ابى الحدید، شرح نهج‏البلاغه، ج ۱۲، ص ۹).

[۸] ( ۱). براى اطلاع از این موارد، ر. ک: محمد رى‏شهرى و همکاران، موسوعه الامام على‏بن ابى طالب فى الکتاب و السنه و التاریخ، ج ۲.

[۹] ( ۲). الغدیر، ج ۱، ص ۲۱۴.

[۱۰] ( ۳). مائده( ۵)، آیه ۶۷.

[۱۱] ( ۱). محمدبن سعد کاتب واقدى، طبقات الکبرى، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، ج ۴، صص ۵۴- ۵۸.

[۱۲] ( ۲). همان، ص ۵۵.

[۱۳] ( ۳). همان، ص ۵۴ و ۵۶.

[۱۴] ( ۱). محمدرضا مظفر، السقیفه، ص ۸۱ و ۷۷.

[۱۵] ( ۲). محمد شهرستانى، الملل و النحل، ج ۱، ص ۱۴.

[۱۶] ( ۳). السقیفه، ص ۸۱.

[۱۷] ( ۱). عبدالرحمن البکرى، من حیاه الخلیفه عمربن الخطاب، صص ۱۰۱- ۱۰۷.

[۱۸] ( ۲). همان، ص ۱۰۴.


نوشته شده توسط:کارشناس دینی - 3943 مطلب
پرینت اشتراک گذاری در فیسبوک اشتراک گذاری در توییتر اشتراک گذاری در گوگل پلاس
بازدید: 4
برچسب ها:
دیدگاه ها
سام این نظر توسط مدیر ارسال شده است. یکشنبه ۶ تیر ۱۳۹۵ - ۱:۱۵ ق.ظ پاسخ به دیدگاه

من که خیلی از سوالاتم را اینجا یافتم

سالار این نظر توسط مدیر ارسال شده است. یکشنبه ۶ تیر ۱۳۹۵ - ۱:۲۷ ق.ظ پاسخ به دیدگاه

با عرض سلام خدمت همه دوستان، حداقل کاری که از دست ما بر میاد تشکر و قدردانی بابت زحمات شبانه روزی کارشناسان سایت است من به نوبه خودم متشکرم

وحید این نظر توسط مدیر ارسال شده است. یکشنبه ۶ تیر ۱۳۹۵ - ۱:۳۴ ق.ظ پاسخ به دیدگاه

حاج آقا خیلی ممنون که برای پاسخگویی به سولات وقت میزارید

توجه: وارد کردن نام و ایمیل اختیاری است